AT YETİŞTİRİCİLİĞİ VE YÖNETİMİ

ÖZET

At yetiştiriciliği; genetik, çevre ve yönetim faktörlerinin birleşimiyle sağlıklı, performansı yüksek ve uzun ömürlü atlar üretmeyi amaçlayan kapsamlı bir alandır. İyi yönetim + ata özel bilimsel beslenme: BAŞARILI AT

ATÇILIK SEKTÖRÜ

World Population Review 2026 verilerine göre dünyamızda 47.8 milyon at popülasyonu mevcuttur.Eşek ve katırlarda eklenirse rakam 116 milyon civarındadır. Türkiye’de bu rakam 2025 yılı sonu itibarı ile TÜİK verilerine göre 65.339 at ve 60 bin civarı eşektir. Dünyada atçılık sektörü yarış, spor, rekreasyon, turizm. yetiştiricilik, ekipman vs ile yaklaşık trilyon dolarlık bir ekonomi yaratmaktadır.

NASIL

Öngörülere göre önümüzdeki 15 yıl içinde At Yarışçılığındaki bahis sektörünün büyümesi % 7.5 büyüme ile artacaktır.Elbette bu büyüme hızındaki en önemli etken teknolojideki hız - ki bu günki öngörülerimiz kısa zamanda çok değişebilir-ve erişilebilirliktir. Biz At Hekimleri olarak sektördeki yerimizi doğru tanımlamalıyız.

Dünyada at nüfusunun düşmekte olduğu inkar edilemez bir gerçek. Türkiye’de at nüfusunun son 20 yılda %68 oranında azaldığı bildirilmekte. Bunun elbette en önemli sebebi teknoloji ile beraber atların tarım ve taşınmada kullanımının azalması. At nüfusunun azalıyor olmasına karşılık, atçılık sektörünün ekonomiye katkısı artmakta. Bu katkıda en büyük payı dünyada olduğu gibi Türkiye’de de yarışçılık sektörü teşkil eder. Türkiye için TJK nın yönettiği (bu yıl itibarı ile özelleşmiş olsa da) yarış atçılığı 2025 yılında toplam yarış ikramiyesi 7.3 milyar TL ye çıkarak %82.5 artış göstermiş. Fakat güncel bahis cirosu 50-60milyar TL ye ulaşmış durumda. Dünyadaki atçılık sektörüne gelecek olur isek Avrupa’da Sadece spor, eğlence ve yarış bir arada yılda 100 milyar Euro’nun üstünde etki yaparken, ABD’de at endüstrisi tek başına 177 milyar dolar katkı vermiş. Global toplama baktığımızda - yarış, ekipman, veteriner, turizm, istihdam - trilyon doları aşan bir sektörden bahsetmek mümkün. Dünyadaki atçılık sektörünün geleceğine dair olası tahminlere gelirsek sektör küçülüyor ancak dönüşüyor diyebiliriz. Yarışçılık kısmı özellikle bahisler ve etkinlikler açısından çok hızlı büyümekte. Online bahisler, mobil uygulamalar, AI veri analizleri, VR yayınlar sayesinde gençlerin sektöre ilgisinin artması ile 2025 yılında 523 milyar dolar olarak açıklanan verinin CAGR verileri ile 2032 ye kadar 928 milyar dolara hatta bazı verilere göre trilyon doları aşması beklenmekte. Rekreasyon ve spor (dressage, jumping, hobi biniciliği de büyümekte; ekipman pazarı 2026’da 2.4 milyar dolardan 2036’da 3.6 milyar dolara çıkması beklenmekte. Çünkü terapi, turizm, sürdürülebilirlik gibi yeni alanlar açılmakta. Bu büyümeyi zorlayan faktörleri sıralayacak olursak; at nüfusunun globalde azalıyor olması, yetiştiricilerin yaşlanması, arazi kayıpları, yarışlar için hayvan hakları savunucularının baskısının artması, regülasyonların sıkılaşması gibi faktörler maliyetleri arttırmakta. Yine de sektör teknoloji sayesinde ayakta kalıyor. Atçılık sektöründe Veteriner Hekimliğin payına bakacak olursak Cognitive Market Research’e göre At Veteriner Hekimliğinin sektördeki payı 2025 yılında yaklaşık 2.6 milyon dolar civarında. Önemli ama ayrı bir dev değil. 2033’e kadar %6.6 büyüme ile 4.3 milyar dolara ulaşması öngörülmekte. Bu sadece muayene, ameliyat, diş bakımı, aşı, rehabilitasyon, mobil vet servislerini kapsamakta. Daha geniş bir perspektifte yani at sağlığı düşünülüp ilaç, ekipman vs katıldığında 2033’te 10 milyar doları aşacağı tahmin edilmekte. Kısacası yüzlerce milyar dolarlık sektörün ekonomisinde veteriner hekimlik hizmetleri ancak %1-2 ekonomiye sahip. Atçılık sektöründe Veteriner Hekimlik hizmetleri küçük bir ekonomiye sahip olsa da VAZGEÇİLEMEZ. Teknoloji sayesinde daha da büyüyecek. Bu büyüklükteki bir sektörün vazgeçilemez üyeleri olarak At Yetiştiriciliği, Yönetimi Ve Beslenmesi konusunda mesleğimizin kritik önemi bulunmakta.

AT YETİŞTRİCİLİĞİ VE AT HEKİMLİĞİ

Başarılı bir at yetiştiriciliği tabiki doğru yönetim ve doğru beslenmeden geçer.Yetiştirici fenotip,pedigre ve performansa bakarken,Veteriner Hekim fertilite,sağlık,genetik risk ve sürdürülebilirlik kısmını üstlenir.İki tarafın yakın işbirliği başarının anahtarıdır.

1- Amaca uygun damızlık seçimi; Veteriner Hekimin rolü oldukça kritik ve çok yönlüdür.

• Üreme Sağlığı Muayeneleri (damızlık kısrak ve aygır için)

• Fertilite ve Döl Verimi Risklerinin Değerlendirilmesi

• Genetik Hastalık ve Bulaşıcı Hastalık Kontrolü

• İhbarı mecburi Hastalık ve Bulaşıcı Hastalık Kontrolü

• Uzun Vadeli Yönetim ve Takip

• Sistemik Sağlık ve Metabolik durum kontrolü

2- Üreme ve Çiftleştirme/Tohumlama

• Kısrakların siklus takibi

• Aşım

• Gebelik teşhisi ve yönetimi

• Doğum ve doğum sonrası bakım

3- Tay Yetiştiriciliği ve Gelişim

• Yeni doğan tay bakımı

• Sütten kesim

• Genç Tayların Büyüme Dönemleri

• Kemik Gelişimi, Eklem Sağlığı

AT YETİŞTİRİCİLİĞİ ÇİFTLİKLERİNİN KURULUMU VE AT SAĞLIĞINA ETKİLERİ

Çeşitli at ırklarına göre yetiştiricilik çiftliklerinin standartları değişmekle beraber, Veteriner Hekim kontrolünde başarılı bir yetiştiricilik çiftliğinin ana hatlarını sıralayabiliriz.

• Ahır Havalandırması ve hava kalitesi; iyi bir havalandırma solunum sorunlarını %50-80 oranında azaltır.

• Ahır şartları (nem, toz, yataklık malzeme, sıcaklık)

• Stok yoğunluğu/ At başına gerekli alan (stres, yaralanma, parazit yayılımı, kötü beslenme)

• Padok büyüklüğü, sayısı ve yerleşimi (büyük ve çok sayıda padok+küçük gruplar:doğal davranış)

• Ahır yerleşimi ve tasarımı, ahır padok bağlantısı (boz büyüklüğü, box aralarının tatlı kısrak ve taylar için durumu, atların padoğa erişimi özellikle taylı kısraklar)

• Çiftlik konumu ve arazi özellikleri (iyi drenaj, rüzgar koruması, sel riski)

• Çiftlik büyüklüğü ve toplam kapasite (yeterli mera ve ahır alanı: otlatma ve parazit yükü önlenir)

• Donanım ve alt yapı (çitler, zemin, aydınlatma, su)

• Personel sayısı, eğitimi ve deneyimi (günlük bakım, erken hastalık tesbiti, düzenli temizlik, aşı ve parazit takibi)

KISACA…

DAMIZLIK SEÇİMİ:

Damızlık seçimi, genetik ıslah, üreme yönetimi ve fertilite takibi olmadan yetiştiricilik sağlıklı devam ettirilemez.

KORUYUCU HEKİMLİK:

Veteriner Hekim kontrolü; Bulaşıcı hastalıklara karşı aşılama, iç/dış parazit kontrolleri ve düzenli diş-tırnak bakımı.

DOĞRU BESLENME:

Doğru Beslenme hem sağlık risklerini düşürür, hem fertilite ve tay kalitesini destekler.

YÖNETİM/ ORGANİZASYON:

Uygun ahır koşulları ile yeterli ve düzenli egzersiz yapabilecekleri güvenli ve yeterli büyüklükte gezinti alanları.

AT BESLENMESİ

At yemleri; temel olarak kaba yemler (lif kaynağı olarak), tane veya konsantre yemler (enerji kaynağı olarak) olmak üzere iki gruba ayrılır. Beslenme atın yaşına, fizyolojik durumuna,gösterdiği performansa ve aktivite seviyesine, sağlık durumuna ve yaşam şekline göre düzenlenir. Kaba yemler; mera otu, kuru ot, yonca olarak verilirken tane yemler; tahıllar (yulaf, arpa, mısır) veya bunların peletlenmiş, melasla karıştırılmış hatta ekstrude veya mikronize formlarıdır. Ayrıca dengeleyici takviyelerdir. At beslenmesi hakkında doğru bilgilere sahip olmak ve doğru uygulamalar yapmak ‘’koruyucu hekimliğin’’ temelini oluşturmalıdır.Doğru beslenmemiş at veya atlar gelişimlerini sağlıklı tamamlayamaz, beklenen performansı gösteremez ve sindirim sistemi yolu ile pek çok hastalığa yakalanabilirler bilindiği üzere at hekimliğindeki 1 dereceden acil kodlu hastalık ‘’sancı’’dır.Kısaca atların sindirim sistemi hakkında bilgi sahibi olmak iyi bir başlangıçtır. Atlar bitkilerden gerekli besinleri üretebilen kompleks bir sindirim sistemine sahip otçul canlılar olup bağırsak fermantasyonu yolu ile besin maddelerini sindiren canlılardır. Sindirim atlarda ağızda başlar. Ağız dudaklar, dil, dişler ve tükrük bezinden oluşur. At dudakları hassas ve seçicidir, ağıza alınan besinler dil vasıtası ile dişler tarafından ezilirken, tükrük bezinden salgılanan yüksek miktarda ‘’bikarbonat’’ içeren tükrük gıdanın ıslatılıp forma girmesini, yutulabilir hale gelmesini ve asitliğini düzenler.Atlar suyu dudakları tünel şekline getirip dillerini de kullanarak içerler. Bir at günde 1-2 galon tükrük salgısı üretirken, hava sıcaklığına bağlı olarak 3-4 kova hatta daha da fazla su içer. Özafagus (yemek borusu) peristalsis dediğimiz dalga şeklinde hareket yaparak gıdaların mideye geçişini sağlayan 1.2-1.5 metre uzunluğunda kassal bir boru şeklinde yapıdır. At midesi at cüssesine kıyasla oldukça küçüktür (8-12 litre) mide girişinde bulunan cardiyac sphinkter denilen güçlü yapı gıdaların mideden yemek borusuna geri gelmesine engel olur. Bu sebeple atlar kusamazlar, yani atın midesinde genişlemeye sebep olan her türlü durumda atların midesinin yırtılma riski vardır. Protein ve yağlar midedeki bezsel ve bezsel olamayan yapılardan salgılanan enzimler ile ayrıştırılmaya başlar. At midesi içinde içerik olsun olmasın gün boyu devamlı hidroklorik asit salgılar. Atlara büyük porsiyonlarla konsantre yem verilmesi midenin 2/3 ü dolmaya başladığında besinin ne kadar süredir midede olduğu farketmeksizin boşalmaya başlayacağından, mideden ince bağırsağa işlenmemiş gıda geçişine sebep olur, risklidir. Duodenum, jejenum ve ileum olmak üzere üç farklı yapıdan oluşan ince bağırsaklar karaciğer ve pankreastan salgılanan enzimler sayesinde parçalanır. Protein, nişasta ve yağlar ince bağırsaklarda parçalanır ve emilir. Son bölüm olan ileumda artık kalın bağırsaklara gönderilmek üzere sadece lif ve su kalmış olmalıdır. Sekum, kolon ve rektumdan oluşan at sindirim sisteminin son bölümü at beslenmesinde son derece kritik bir önem taşır.Yaklaşık 35-40 litre kapasiteli sekum içeriğindeki o ata özel milyonlarca bakteri florası sayesinde fermentasyon yaparak liflerin sindirilebilir hale gelmesini sağlayan büyük bir tanktır. Burada gerçekleşen fermentasyon sırasında ciddi miktarda ısı oluşur nerede ise atın ısı merkezi gibi çalışır sekum. İnce bağırsaktan sindirilmemiş halde nişastanın seruma geçişi bölgedeki mikroflorayı bozarak asiditenin artıp bağırsak asidozuna ve sancı/laminit/intoksifikasyon gibi ciddi ve ölümcül hastalıklara yol açar. Son bölüm olan kolon büyük ve küçük kolon olarak ikiye ayrılır. Yaklaşık 90 litre kapasitesi olan kolon karın boşluğunda dar bir alanda katlanarak ve dar dönüşler yaparak konumlanmıştır. Vücut için gerekli su ve elektrolitlerde bu bölgeden emilerek kalan posa rektuma iletilir ve dışkı açığa çıkar. Dışkının miktarı, rengi, kıvamı ve kokusu bize sindirim sisteminin sağlığı hakkında önemli ipuçları verir. At yönetimi ve yetiştiricilikte atın yediği yemin kalitesi/ sindirilebilirliği hayati önem taşır.

SONUÇ

Veteriner Hekimlik mesleğinin önemli bir dalı olan AT HEKİMLİĞİ gerek sektörün dünya ekonomisindeki özel yeri gerekse mesleğin sektördeki kilit ve vazgeçilemez rolü sebebiyle tartışmasız özel bir daldır. ATÇILIĞIN ekonomik hedeflerini gözeterek sağlıklı ve uzun ömürlü atların yetiştirilmesini sağlayabilmek adına koruyucu hekimlik profilini öne çıkarmak ve sadece hekimlik değil aynı zamanda yöneticiliğini de üstlenmemiz gereken bir meslek dalı olduğunun altını çizmek gerekir.